मतदाता शिक्षा र सामान्य जिज्ञासाहरू
आसन्न निर्वाचन, मतदान प्रक्रिया र मतदाताको रूपमा तपाईंको अधिकारको बारेमा सम्पूर्ण जानकारी।
सही तरिकाले मतदान कसरी गर्ने?
मतदान केन्द्रमा सुरक्षित र सही तरिकाले मतदान गर्ने प्रक्रिया बुझ्न निर्वाचन आयोगद्वारा तयार पारिएको यो भिडियो हेर्नुहोस्।
मतदानको लागि आवश्यक कागजातहरू
यदि तपाईंसँग सक्कल मतदाता परिचयपत्र छैन भने पनि नआत्तिनुहोस्। तपाईंको नाम अन्तिम मतदाता नामावलीमा छ भने, तल उल्लिखित कुनै एक आधिकारिक कागजात देखाएर मतदान गर्न सक्नुहुन्छ:
मतदाता परिचयपत्र
निर्वाचन आयोगले वितरण गरेको मतदाता परिचयपत्र। यो सबैभन्दा उत्तम हो।
नागरिकताको प्रमाणपत्र
तपाईंको सक्कल नेपाली नागरिकताको प्रमाणपत्रलाई आधिकारिक परिचयको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
राष्ट्रिय परिचयपत्र
राष्ट्रिय परिचयपत्र (National ID Card) लाई पूर्ण रूपमा मान्यता दिइन्छ।
राहदानी वा सवारी चालक अनुमतिपत्र
तपाईंको फोटो र विवरण भएको मान्य राहदानी (Passport) वा सवारी चालक अनुमतिपत्र (Driving License)।
जग्गाधनी प्रमाण पुर्जा
फोटो टाँसिएको सक्कल जग्गाधनी प्रमाण पुर्जा (लालपुर्जा) पनि मान्य हुनेछ।
नागरिक एप
तपाईंले आफ्नो स्मार्टफोनमा आधिकारिक नागरिक एप्लिकेसन (Nagarik App) मार्फत प्रमाणित मतदाता परिचयपत्र वा अन्य विवरण देखाएर पनि मतदान गर्न सक्नुहुन्छ।
महत्वपूर्ण: तपाईंले जुन कागजात ल्याए पनि, तपाईंको नाम सम्बन्धित मतदान केन्द्रको अन्तिम मतदाता नामावलीमा अनिवार्य रूपमा दर्ता भएको हुनुपर्छ।
विस्तृत मतदाता शिक्षा र प्रश्नोत्तर
1 मतदानको समय र उपस्थिति
मतदान सुरु हुने र सकिने समय कहिले हो?
मतदान सामान्यतया बिहान ७:०० बजे सुरु भई साँझ ५:०० बजेसम्म सञ्चालन हुन्छ।
मतदान केन्द्र भित्र प्रवेश गरिसकेपछि मतदानको समय (५ बजे) सकियो भने के हुन्छ?
तपाईं साँझ ५:०० बजे अगाडि नै मतदान केन्द्रको हाताभित्र प्रवेश गरिसक्नुभएको छ वा लाइनमा बसिसक्नुभएको छ भने, समय सकिए तापनि तपाईंले मतदान गर्न पाउनुहुनेछ। तर ५:०० बजेपछि नयाँ व्यक्तिलाई प्रवेश दिइँदैन।
2 मत बदर हुने अवस्थाहरू
कस्तो कस्तो अवस्थामा मत बदर हुन्छ ?
- सम्बन्धित मतदान अधिकृतको दस्तखत नभएको मतपत्रबाट मतदान गरेमा।
- निर्वाचन आयोगले राखेको मसी र स्वस्तिक चिन्हबाहेक अन्य चिन्ह वा छाप वा कलम प्रयोग गरेमा, वा औँठा छापबाट मतसंकेत गरेमा।
- उम्मेद्वारको निर्वाचन चिन्ह रहेको कोठामा मतसंकेत नगरी अन्यत्र मतसंकेत गरेमा वा दुईवटा चिन्हको बीचमा छाप लगाएमा।
- निर्वाचित गर्नुपर्ने सिट संख्याभन्दा बढी उम्मेद्वारलाई मतसंकेत गरेमा।
- मतपत्र च्यातेमा, कोरकार गरेमा वा कुनै पनि उम्मेद्वारको चिन्हमा मतसंकेत नगरी (खाली मतपत्र) मतपेटिकामा खसालेमा।
- जाली मतपत्र वा आयोगद्वारा निर्धारित मतपत्र बाहेक अन्यद्वारा मतदान गरेको पाइएमा।
- मतपेटिका भन्दा बाहिर राखिएको मतपत्रको मत।
- एकभन्दा बढी निर्वाचन चिन्हमा मतसंकेत गरेमा।
3 उमेर र मतदाताको योग्यता
मतदान गर्नको लागि न्यूनतम उमेर कति हुनुपर्छ?
मतदान गर्न योग्य हुनका लागि नागरिकले निर्वाचन आयोगले तोकेको मितिसम्म १८ वर्ष उमेर पूरा गरेको हुनुपर्छ र फोटोसहितको मतदाता नामावलीमा नाम दर्ता भएको हुनुपर्छ।
4 मतदान केन्द्रका नियम र प्राथमिकता
के मतदान गोप्य कक्षमा मोबाइल वा क्यामेरा लैजान पाइन्छ?
पाइँदैन। मतदान गोप्य कक्षमा मोबाइल फोन, क्यामेरा, मेसिन वा कुनै पनि प्रकारको रेकर्डिङ सामग्री लैजान पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको छ। यस्ता सामग्री बाहिरै राखेर मात्र गोप्य कक्षमा प्रवेश गर्नुपर्छ।
के ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति वा गर्भवती महिलाका लागि छुट्टै लाइन हुन्छ?
हो। निर्वाचन आयोगले ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला, सुत्केरी, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू र बिरामीहरूलाई विशेष प्राथमिकता दिन्छ। उहाँहरूले लामो लाइनमा बस्नु पर्दैन, सिधै मतदान गर्ने व्यवस्था मिलाइएको हुन्छ।
5 मतदाता नामावली र त्रुटि समाधान
अन्तिम मतदाता नामावलीमा मेरो नाम छ कि छैन भनेर कसरी हेर्ने?
तपाईंले निर्वाचन आयोगको आधिकारिक वेबसाइट (election.gov.np) को 'मतदाता नामावली' खण्डमा गएर अनलाइन हेर्न सक्नुहुन्छ।
मेरो मतदाता परिचयपत्रमा नाम वा ठेगाना फरक परेको छ। के मैले भोट हाल्न पाउँछु?
यदि मतदाता परिचयपत्रमा सामान्य त्रुटि (जस्तै: नामको हिज्जे वा उमेर फरक) छ तर तपाईंको सक्कल नागरिकता वा अन्य मान्य परिचयपत्रबाट तपाईं त्यही व्यक्ति हो भनेर खुल्छ र नाम अन्तिम नामावलीमा छ भने, तपाईंले मतदान गर्न पाउनुहुन्छ।
के म आफ्नो दर्ता भएको ठेगानाभन्दा बाहिरको जिल्लाबाट मतदान गर्न सक्छु?
तपाईंले आफ्नो नाम दर्ता भएको मतदान केन्द्रबाट मात्र मतदान गर्न पाउनुहुन्छ। तर निर्वाचनमा खटिएका कर्मचारी, सुरक्षाकर्मी र कैदीबन्दीहरूका लागि समानुपातिकतर्फ मतदान गर्न 'अस्थायी मतदाता' को व्यवस्था आयोगले गरेको खण्डमा मात्र उहाँहरूले तोकिएको अस्थायी मतदान केन्द्रबाट मतदान गर्न सक्नुहुन्छ।
6 आचारसंहिता र नियमहरू
आचारसंहिता उल्लंघन भयो भने कहाँ र कुन माध्यमबाट उजुरी गर्ने होला ?
कसैले निर्वाचन आचारसंहिता उल्लङ्घन गरेको पाइएमा वा देखेमा तलका निकायमा उजुरी दिन सकिन्छ:
उजुरी मौखिक, लिखित, सामाजिक सञ्जाल, विद्युतीय माध्यम वा अन्य कुनै तरिकाले दिन सकिन्छ। उजुरी दिँदा आधार, कारण र प्रमाण संलग्न गर्नुपर्दछ।
निर्वाचनको दिन यातायात सेवा र सर्वसाधारणको आवागमन कस्तो हुन्छ ?
मतदानको दिनमा सामान्य यातायात सञ्चालन हुँदैन। अनुमति प्राप्त सवारी साधन (पास लिएका), अत्यावश्यक सेवा (एम्बुलेन्स, दमकल), कूटनीतिक नियोग र मानव अधिकार आयोगका सवारी साधन मात्र चल्न पाउँछन्। हवाई उडानहरू भने रोकिँदैनन्। पर्यटकहरूको आवागमनको लागि भने २ दिन अघि नै जिल्ला प्रशासन कार्यालय वा निर्वाचन आयोगबाट पास लिनुपर्ने हुन्छ।
के राजनीतिक दल वा उम्मेदवारले मतदातालाई गाडीमा बोक्न वा खाना खुवाउन पाउँछन्?
पाइँदैन। यो निर्वाचन आचारसंहिताको गम्भीर उल्लङ्घन हो। मतदातालाई कुनै पनि सवारी साधनमा ओसारपसार गर्न वा प्रभावित पार्ने उद्देश्यले नगद पैसा, खाना, गाडीभाडा, लुगाकपडा वा कुनै पनि वस्तु वितरण गर्न पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको छ।
7 मतदान प्रक्रिया र मतपत्र
म कतिवटा मत हाल्न पाउँछु?
नेपालको संघीय र प्रदेशसभा निर्वाचनमा सामान्यतः दुईवटा मतपत्र पाइन्छ — एउटा प्रत्यक्ष निर्वाचन (FPTP) का लागि र अर्को समानुपातिक निर्वाचनमा दलमा मत दिन। स्थानीय तहको निर्वाचनमा प्रमुख/अध्यक्ष, उपप्रमुख/उपाध्यक्ष र वडाका लागि छुट्टाछुट्टै मतपत्र पाइन्छ। प्रत्येक मतपत्रमा एक–एकवटा मात्र मतसंकेत गर्नुपर्छ।
मैले गल्तिले गलत उम्मेदवारको चिन्हमा छाप लगाएँ भने के हुन्छ?
एकपटक मतसंकेत गरिसकेपछि मतपत्र फेर्न वा फिर्ता लिन पाइँदैन। त्यसैले छाप लगाउनुअघि सबै उम्मेदवारका चिन्ह ध्यानपूर्वक हेर्नुहोस्। यदि मतपेटिकामा हालिसकेको छैन भने तुरुन्त मतदान अधिकृतलाई जानकारी गराउनुहोस्, तर सामान्यतः एकपटक छाप लागेको मतपत्र अन्तिम मानिन्छ।
म पढ्न लेख्न सक्दिनँ। के कोहीले मलाई गोप्य कक्षमा सहायता गर्न सक्छन्?
हो। यदि तपाईं निरक्षर, दृष्टिविहीन वा शारीरिक रूपमा मतदान गर्न असमर्थ हुनुहुन्छ भने, तपाईंले आफ्नो रोजाइको एक जना विश्वासिलो व्यक्तिलाई गोप्य कक्षमा सहायताका लागि साथमा लैजान पाउनुहुन्छ। तर त्यो व्यक्ति उम्मेदवार, निर्वाचन प्रतिनिधि वा मतदान अधिकारी हुनु हुँदैन।
मतदान गरेपछि औँलामा मसी लगाइन्छ, किन?
हो, यो अनिवार्य हो। मतदान गरिसकेपछि मतदान अधिकृतले तपाईंको बायाँ हातको औँलामा (सामान्यतः तर्जनी) स्थायी मसी लगाइदिन्छन्। यो एकै व्यक्तिले दोहोर्याएर मत हाल्न नपाओस् भनेर गरिन्छ। यो मसी धेरै दिनसम्म रहन्छ र सजिलै धुइँदैन।
8 परिवारको तर्फबाट मतदान र प्रतिनिधि
के म परिवारको अर्को सदस्यको तर्फबाट मत हाल्न सक्छु?
हुँदैन। अर्को व्यक्तिको तर्फबाट मत हाल्नु कानूनी अपराध हो र यसलाई निर्वाचन ठगी मानिन्छ। प्रत्येक योग्य मतदाताले आफैँ उपस्थित भएर मत हाल्नुपर्छ। नेपालको निर्वाचन कानूनले नायब मतदान (Proxy Voting) को कुनै व्यवस्था गरेको छैन।
मेरो परिवारको सदस्य बिरामी छन् र मतदान केन्द्र जान सक्नुहुन्न। उहाँले मतदान गर्न पाउनुहुन्छ?
दुर्भाग्यवश, सामान्य निर्वाचनमा साधारण नागरिकका लागि घरबाट वा हुलाकद्वारा मतदान गर्ने कुनै व्यवस्था छैन। तर निर्वाचनमा खटिएका कर्मचारी र सुरक्षाकर्मीका लागि विशेष व्यवस्था हुन सक्छ। व्यक्ति मतदान केन्द्रको हाताभित्र भए तापनि शारीरिक रूपमा असमर्थ भएमा मतदान अधिकृतले सहायता प्रदान गर्न सक्छन्।
9 मतदानको गोपनीयता र मतदाताका अधिकार
के मेरो मत वास्तवमा गोप्य हुन्छ? मतदान अधिकृत वा दलका प्रतिनिधिले थाहा पाउन सक्छन्?
हो। तपाईंको मत पूर्ण रूपमा गोप्य हुन्छ। मतदान गोप्य कक्ष चारैतिरबाट छेकिएको हुन्छ। मतदान अधिकृत, दलका प्रतिनिधि वा पर्यवेक्षक कोही पनि तपाईंसँगै भित्र पस्न पाउँदैनन्। तपाईंले कसलाई मत हाल्नुभयो भनेर कसैलाई बताउनु अनिवार्य छैन। यस्तो बाध्यता पार्नु दण्डनीय अपराध हो।
कसैले मलाई कुनै खास दललाई मत हाल्न धम्की दिएको छ। के गर्ने?
मतदान किनबेच, जबर्जस्ती वा धम्की निर्वाचन कानूनअन्तर्गत गम्भीर फौजदारी अपराध हो। तपाईंले तुरुन्त नजिकको प्रहरी कार्यालय, जिल्ला निर्वाचन कार्यालय वा निर्वाचन आयोगको हेल्पलाइनमा उजुर गर्नुहोस्। बदलाको डर भएमा गोप्य रूपमा पनि उजुरी दिन सकिन्छ।
के म मतदान केन्द्र जाँदा दलको चिन्ह वा रंगको लुगा लगाउन सक्छु?
पाइँदैन। मतदान केन्द्र वरिपरि राजनीतिक दलका चिन्ह, झन्डा वा दलको रंगको लुगाकपडा लगाएर जानु कडाइसाथ निषेध गरिएको छ। यसमा दलको टोपी, ब्याज, मफलर वा झन्डा समेत पर्छन्। यस्तो गरेमा मतदान केन्द्रबाट हटाइन सकिन्छ र दण्ड हुन सक्छ।
10 नयाँ मतदाता र नामावली दर्ता
मैले भर्खरै १८ वर्ष पुरा गरेँ। नयाँ मतदाताको रूपमा कसरी नाम दर्ता गर्ने?
नयाँ मतदाताको रूपमा नाम दर्ता गर्न आफ्नो वडा कार्यालय वा जिल्ला निर्वाचन कार्यालयमा नागरिकता वा राष्ट्रिय परिचयपत्र लिएर जानुहोस्। निर्वाचन आयोगको अनलाइन पोर्टल voterregistration.election.gov.np मार्फत पनि दर्ता गर्न सकिन्छ। निर्वाचन घोषणाअघि नै आयोगले निर्धारण गरेको अन्तिम मितिभित्र दर्ता गर्नु अनिवार्य छ।
म नयाँ ठाउँमा सरेको छु। मतदाता नामावलीमा ठेगाना कसरी परिवर्तन गर्ने?
नयाँ बसाइँ सराइको प्रमाण (जस्तै: अद्यावधिक नागरिकता, जग्गाधनी प्रमाण पुर्जा वा बिल) लिएर नजिकको जिल्ला निर्वाचन कार्यालय वा वडा कार्यालयमा गई ठेगाना परिवर्तन गर्न सकिन्छ। निर्वाचन आयोगको पोर्टलबाट पनि सुधारको अनुरोध गर्न मिल्छ। अन्तिम नामावली प्रकाशनअघि नै यो गर्नुपर्ने हुन्छ।
विदेशमा बस्ने अनिवासी नेपालीले मतदान गर्न पाउँछन्?
पछिल्लो साधारण निर्वाचनसम्म विदेशमा बस्ने अनिवासी नेपालीहरू (NRN) का लागि विदेशबाटै मतदान गर्ने कुनै व्यवस्था थिएन। मत हाल्न नेपाल फर्केर आफ्नो दर्ता भएको मतदान केन्द्रमा उपस्थित हुनुपर्छ। तथापि, निर्वाचन आयोगले आगामी निर्वाचनमा यस सम्बन्धी व्यवस्था गर्ने सम्भावना खोजिरहेको छ।